Süleyman ve Belkıs: İmanın Politik Tahlili-II

-

Süleyman'ın, Belkıs'ın tahtı için; "Kim bana onun tahtını getirebilir?" (27:38) sorusuyla talep etmesi, bir iktidar, yani egemenin kim olduğuna yönelik güç gösterisinden ziyade, onun kalbini kazanma arzusunun bir dışavurumudur. Buna göre, tahtın getirilmesi aslında metafizik bir gerçekliğe de işaret eder: O, Belkıs'ın yönettiği krallığın temsili değil, Belkıs'ın kalbidir.  Cinlerin tahtı getirmesi (27:39-40), Süleyman'ın bu içsel kaleyi fethetmek için gösterdiği tüm çabayı, hırsı ve sabırsızlığı temsil eden bir alegoridir. Zira cinler kalbleri evirip çeviren, etkileyen fısıltılar yayar.

Ancak burada ince bir diyalektik iş başındadır: Her ne kadar Süleyman, bu kalbi "çalmak" için bir güç gösterisinde bulunsa da, aslında o kalbin sahibi çalınmak, yani kendisine gönüllü olarak teslim olmak istemektedir. Bu nedenle, Belkıs tahtı gördüğünde "Sanki o!" (27:42) der. Buradaki "benzeri" ifadesi, yalnızca fiziki bir eşyanın değil, Süleyman'ın zihninde ve kalbinde taşıdığı ideale, arzu nesnesine işaret eder. Çünkü "Benzer olan", zihnimizde kurduğumuz, kalbimizde hissettiğimiz ve nihayetinde tanıdığımız şeydir. Süleyman, Belkıs'ı etkilemek için tüm kudretini sergilerken, aslında tahtta kendi aşkının yansımasını görür; ona olan tutkusunun büyüklüğü kadarını seyredebilir. Bu nedenle taht asla birebir olamaz olsa olsa benzer olabilir.

"Taht" metaforu, "Şüphesiz biz insanı yarattık ve ona şah damarından daha yakınız" ayetiyle derin bir anlam bağı kurar. Bu ayet, ilahi olanın insanın en mahrem, en içsel ve hayati merkezine (şah damarı) olan yakınlığını vurgular. Süleyman'ın, Belkıs'ın dışsal tahtına (iktidarına) değil de onun "kalbinin tahtı"na (içsel varlığına) yönelik arzusu, bu yakınlık ilkesinin dişil tezahürü gibidir. Bu, eril bir tahakküm mantığından ziyade, dişil bir etki ile içeriden dönüşüm ve bütünleşme arzusudur. Belkıs'ın etkiyi ve arzuyu, cam zemin sahnesinde görürüz – şeffaflık, samimiyetin karşılıklı kırılganlığını açığa vurur; Süleyman'ın "billurdandır" beyanı kendi arzusunu maskeler. Fakat Belkıs, eteğini kaldırarak Süleyman'ın arzuladığını şeyi ifşa eder: Tutkusu, dişil ışığın altında erir.

Buradan hareketle, tanrısal olanla kurduğumuz ilişkinin de benzer bir ikiliğe sahip olduğu sonucuna varılabilir: Eril anlatı, Tanrı'yı dışarıda, yukarıda, aşkın ve hükmeden bir varlık olarak tasavvur ederken; dişil anlatı, O'nu tam da bu ayette ifade edildiği gibi, içimizde, şah damarımızdan daha yakın, sezgisel ve bütünleştirici bir varlık olarak deneyimler. Belkıs'ın hikayesi, bu içsel, dişil tanrısal alanın keşfinin mükemmel bir örneğidir.

Süleyman Belkıs hikayesi iktidarın doğasına dair çarpıcı bir ayrımı ortaya koyar: Eril iktidar, kendini dışarıdan, gösterişle, kontrol ve tahakkümle kurarken; dişil iktidar, kendini içeriden, sezgilerle, dönüştürme ve bütünleştirme gücüyle inşa eder. Süleyman'ın sarayı, orduları ve cinleri, birincisinin temsilidir. Belkıs'ın bilgeliği, sezgisi ve nihai teslimiyet içinde bile Süleyman'ın kalbini ve rızasını kazanması, ikincisinin zaferidir. O, fiziki anlamda "fethedilmiş" gibi görünse de, aslında Süleyman'ın arzusunu ve ruhunu içeriden fethederek çok daha kalıcı bir zafer kazanmıştır. Bu, Havva'nın pasif bir suçlu olmaktan çıkıp, insanlık bilincinin, eril olanın iktidar alanını oluşturmasına imkan tanıyan yorumu anımsatır. Belkıs, kıssanın merkezine yerleştirildiğinde, yalnızca bir hükümdar değil, aynı zamanda içsel hakikatin ve dişil kudretin bir simgesi olarak karşımıza çıkar.

Bir önceki yazı: Süleyman ve Belkıs: İmanın Politik Tahlili

Yorumlar

Yorum Gönder

Bu blogdaki popüler yayınlar

Tanrı’nın Tercümesi Kur’an’ın Psiko-Politik Okuması Üzerine Dördüncü Deneme: Travma İktidarı Nasıl Kurar

-
Resim
  Kur’an kıssaları, klasik tefsir geleneğinde genellikle ahlaki öğütler veya tarihsel ibret olarak toplumsal düzeni sağlamak amaçlı okunmuştur. Ancak Yusuf Kıssası, bu geleneksel okumanın sınırlarını zorlayan; vahiy, rüya, arzu ve iktidar arasındaki girift ilişkileri ifşa eden derinlikli bir manifesto niteliği taşır. Modern siyaset felsefecisi Carl Schmitt’in “Modern devlet kuramının tüm önemli kavramları, dünyevileştirilmiş ilahiyat kavramlarıdır” tespiti, Yusuf’un hikayesinde görünür hale gelir. Yusuf’un kuyu dibinden Mısır’ın iktidar zirvesine giden yolculuğu, sadece bir peygamberin biyografisi değil, aynı zamanda iktidarın meşruiyet kaynağının “rasyonel olandan” değil, “bilinçdışından” neşet ettiğinin psiko-politik tarihsel anlatısıdır. Yapmak istediğimiz şey; iktidarın rasyonel bilgiyle değil, travmayı sistematize eden irrasyonel/dikey bir epistemolojiyle kurulduğunu ve vahyin, rasyonel aklın kurucu temeli olduğunu tartışmaya çalışmaktır. Yusuf’un iktidar yolculuğunun en çarpı...
devamı »

Weber'den Jung'a: Rasyonel Tahakkümden Mitolojiye Dönüş

-
Kapitalizmi yalnızca iktisadi bir mekanizma veya bu mekanizmanın politik alanı çerçevelemesi gibi tanımlara hapsetmek, onun köklerini besleyen felsefi, psikolojik ve sosyolojik katmanları görmezden gelmekten başka bir şey değildir. Bu yaklaşım, kapitalizmin salt bir ekonomik sistem olmanın ötesinde, insan zihnininde şekillenmiş bir anlam ve değerler evreni olduğunu ihmal eder. Gerçekte, kapitalizm bu disiplinlerin kesişiminde doğan karmaşık bir yapıdır; ancak asıl mimarı, bu kavramları bir araya getiren ve onlara meşruiyet kazandıran dildir. Bu dil, araç olmanın çok ötesinde, bir dünya görüşü yaratır ve bireyin algısını dönüştürür. Bu dilin en çarpıcı ve dönüştürücü ifadesi, Max Weber'in "Protestan Ahlakı ve Kapitalizmin Ruhu" nda ustalıkla betimlediği üzere, Protestan etiğinin rasyonel dilinde somutlaşır. Rasyonalite, kapitalizmin vazgeçilmez zihinsel altyapısıdır; zira Protestan etiğinin rasyonel söylemi, emeği seküler bir kutsallığa ve maddi başarıyı ilahi onayın ölç...
devamı »

Peygamberin Portresi: Kur'an'ın Psiko-Politik Okuması Üzerine Bir Deneme

-
 İnanç ve ideoloji, insanın psikolojik gelişiminden ve yaşadığı bağlamdan kopuk değildir. Bunun çarpıcı örneklerinden biri, Hz. Peygamber’in Kur’an’daki portresinde görülür. Mekke döneminin başlarında, özellikle ilk vahiy yıllarında, söylemin daha keskin ve sarsıcı olduğu dikkati çeker: adaletsizlik, yetimin ve yoksulun horlanması, toplumsal ikiyüzlülük kararlı bir dille yerilir; Mekki sûrelerde bu ton çok belirgindir. Bu evrede mesaj, haksız düzeni sarsan ve vicdanı uyandıran bir çağrı niteliği taşır. Mekke dönemi vicdana seslenir. Dil kısa, sarsıcı, doğrudandır; toplumsal körleşmeye karşı teşhir edici ve tavır almayı talep eder. “Yetimi itip kakanı gördün mü?” ( Maûn 1–3 ) diyen üslup, merhameti sadece bir “duygu” değil “sorumluluk” olarak tanımlar. “Diri diri gömülen kıza, hangi suçtan dolayı öldürüldüğü sorulduğunda…” ( Tekvîr 8–9 ) cümlesi, geleneğin meşrulaştırdığı şiddeti ifşa eder. “ Sarp yokuş ” metaforu ( Beled 10–16 ), ahlâkın bir konforu değil çilesi olduğuna işaret...
devamı »

Tanrı'nın Tercümesi: Kur'an'ın Psiko-Politik Okuması Üzerine İkinci Deneme

-
İnsanın psikolojik ihtiyaçları, teolojik söylemin şekillenmesinde kurucu bir rol oynar. Vahiy, salt gökten yere inen donmuş bir yasa değil; insanın yaşadığı travmaların, toplumsal adaletsizliklerin ve vicdani arayışların göğe doğru yükselip ilahî teyitle insana geri dönen dinamik bir süreçtir. Başka bir deyişle, vahiy insana ait olanın evrensel bir dile tercümesidir. Toplumda yetimin itilip kakılması, yoksulun horlanması, kız çocuklarının diri diri gömülmesi gibi sahneler yalnızca tarihsel birer vaka değil; insan vicdanında yankılanan evrensel bir çığlığın kaynağıdır. Vahyin dili, işte bu çığlıktan beslenir: Yerel bir dramı evrensel ve zamansız bir ilkeye dönüştürür. Böylece insana ait kırılganlık göğe taşınır, orada ilahî onay bulur ve yeniden insana dönerek toplumsal düzenin kurucu ölçütü hâline gelir. Bu süreç, vahyi tek yönlü bir iniş olarak değil, insanla Tanrı arasında karşılıklı bir akışkanlık olarak kavramamızı sağlar. Bu bağlamda peygamber, yalnızca gökten geleni aktaran deği...
devamı »

Devlet, Hegemonya ve Din: Kapitalizmin Zaferinde Bir Faktör Olarak Dini Örgütlenme

-
Resim
Devlet ve onu araçsallaştıran iktidar mekanizmaları, temel işlev olarak halkın aydınlanmasından ziyade, onun ihtiyaçlarının yönetilmesi ve giderilmesi ilkesini merkeze alır. Bu, Antonio Gramsci'nin kavramlaştırmasındaki hegemonya sürecinin özünü oluşturur: yönetici sınıfın, toplumsal rızayı, zora dayalı baskıdan ziyade, gündelik hayatın ve temel ihtiyaçların yönetimi yoluyla üretmesidir. Bu ihtiyaçlar, piyasa ekonomisinin dinamikleri içinde şekillenir; sermaye gruplarının başlıca aktör, üretim süreçlerinin ise kaynak tahsisi ve arz-talep dengeleri üzerinden yürüdüğü bir düzlemde ilerler. Bu sistemde, toplumun "ihtiyaç" olarak tanımladığı şey, büyük ölçüde piyasanın sunduğu olanaklarla kurgulanır. Bu, hegemonyanın "sağduyu"yu (common sense) inşa etme mekanizmasının ta kendisidir; piyasa tarafından dayatılan mantık, zamanla toplumun kolektif aklında tartışılmaz, doğal bir gerçeklik haline gelir. Örneğin, beslenme ve barınma gibi temel insani gereksinimler dahi, tü...
devamı »

Bu blogdaki popüler yayınlar

Tanrı’nın Tercümesi Kur’an’ın Psiko-Politik Okuması Üzerine Dördüncü Deneme: Travma İktidarı Nasıl Kurar

-
Resim
  Kur’an kıssaları, klasik tefsir geleneğinde genellikle ahlaki öğütler veya tarihsel ibret olarak toplumsal düzeni sağlamak amaçlı okunmuştur. Ancak Yusuf Kıssası, bu geleneksel okumanın sınırlarını zorlayan; vahiy, rüya, arzu ve iktidar arasındaki girift ilişkileri ifşa eden derinlikli bir manifesto niteliği taşır. Modern siyaset felsefecisi Carl Schmitt’in “Modern devlet kuramının tüm önemli kavramları, dünyevileştirilmiş ilahiyat kavramlarıdır” tespiti, Yusuf’un hikayesinde görünür hale gelir. Yusuf’un kuyu dibinden Mısır’ın iktidar zirvesine giden yolculuğu, sadece bir peygamberin biyografisi değil, aynı zamanda iktidarın meşruiyet kaynağının “rasyonel olandan” değil, “bilinçdışından” neşet ettiğinin psiko-politik tarihsel anlatısıdır. Yapmak istediğimiz şey; iktidarın rasyonel bilgiyle değil, travmayı sistematize eden irrasyonel/dikey bir epistemolojiyle kurulduğunu ve vahyin, rasyonel aklın kurucu temeli olduğunu tartışmaya çalışmaktır. Yusuf’un iktidar yolculuğunun en çarpı...
devamı »

İktidarın Ontolojik Gerilimi: Musa ve Hızır Arasındaki Epistemolojik Uçurum

-
Resim
  Kehf Suresi’nde anlatılan Musa ile Hızır kıssası, geleneksel tefsirlerde ekseriyetle zahirî ilim ile ledünnî ilim arasındaki ontolojik gerilimin bir tezahürü olarak yorumlanagelmiştir. Ancak bu kadim anlatının, günümüz siyaset felsefesinin merceği altında incelendiğinde, devlet olgusunun en temel diyalektiğini açığa çıkardığı görülür: Evrensel, normatif ve ilânihaye geçerli olması beklenen yasalar (nomos) ile siyasal iktidarın bekâsı için zaman ve mekâna bağlı, istisnai ve pratik müdahaleleri (phronesis) arasındaki kaçınılmaz gerilim. Musa, bir nevi toplumsal sözleşmenin, yazılı hukukun ve rasyonel adaletin tecessüm etmiş halidir. Onun perspektifi, nedensellik, öngörülebilirlik ve hesap verebilirlik ilkelerine sıkı sıkıya bağlıdır. Musa, “adaletin, sonuçları ne olursa olsun, bir tarafsızlıkla ve kuralın lafzına uygun olarak tesis edilmesi” gerektiğini savunan bir hukuk devleti idealini temsil eder. Hızır ise, “devlet aklı”nın ve “olağanüstü hal” pratiğinin alegorik suretidir. O, ...
devamı »

Tanrı’nın Tercümesi: Kur’an’ın Psiko-Politik Okuması Üzerine Üçüncü Deneme

-
 Vahiy, indirgemeci tarihselciliğin öngördüğü biçimde tarihe içkin olgulara çözülen bir metin değil; beşerî tecrübenin semantik ufkunda teşekkül eden soruların ilahî tasdik ile evrensel ilkeye tercüme edildiği çift yönlü bir süreçtir. Hz. Muhammed’in psikolojik gelişiminde izlenebilen kırılganlık, adalet duyarlığı ve toplumsal tecrübe, vahyin konu ediniş tarzını ve sorduğu soruları biçimlendirir; buna karşılık ilahî hitap, söz konusu beşerî malzemeyi teyit ve tashih ederek normatif bir ölçüye dönüştürür. Bu bakımdan vahiy, edebiyat ve felsefe gibi beşerî üretim alanlarıyla ifade düzleminde akrabalık taşır; ancak onlardan temelli ayrılır, zira bağlayıcılığını beşerî uzlaşıdan değil, ilahî onaydan devralır. Sonuçta tarihsellik bir zemin olarak kalır; ölçütü belirleyen, tarihsellikten süzülen insanî sorunun evrensel kıvama yükseltilmesidir. Böylece vahiy, ne tarih üstü bir soyutlukta donup kalır ne de tarih içi olgulara indirgenir; beşerî deneyim ile ilahî tasdik arasında kurulan karş...
devamı »